The Eastern Samar Community Blog

ANO BA AN DENGUE

An dengue in usa nga viral (tikang hin virus) nga sakit nga nalurab kun panahon hin tag-uran. Ini in nahipapasa han namok nga aedes aegyptus (aegypti kun damo) tikang hin maysakit nga tawo ngadto han iba. Ini nga klase hin namok in natukob kun adlaw pero an ira kadak-an nga ipinanunukob amo an takna nga nag-aagaw an lamrag ngan kasisidman, sugad han antes sumidlit ngan kahuman pala matunod an adlaw. Ini nga namok nga nagdadara han dengue nga sakit in may-ada busag-busag nga linya (stripes) an lawas ug mga sisiki.

An panmunay hini nga mga namok nga nagdadara han dengue virus aada hiton mga maglirolimpyo nga nabibiaw nga tubig sugad han aada han flower vase, mga tire han sarakyan, mga botelya, plastik ug lata, mga bagol, ngan iba pa nga mga materyales nga nabibiawan hin tubig upod na mga alulod han atop ngan an may tubig nga mga balde, plangana, drum, nga di nagagamit sakob hin pira ka adlaw ngan napapasibay-an ha gawas han balay ngan diri natatahuban.

An kiti-kiti han namok nga may dengue virus in nagigin namok na kahuman hin usa ka semana. Kun an namok namamatay pinaagi han spraying ngan fogging, an mga kiti-kiti diri.

UUNAN-ON AN PAGPUYPOY HAN DENGUE

Tungod kay diri man namamatay an kiti-kiti han fogging ngan spraying kinahanglan gud nga an pagpatay ha ira pinaagi han pagkamay-ada mamara nga kalibungan ngan pagkuha han mga materyales nga puede pagbunayan han namok nga may dara hini nga sakit.

Angay siguraduhon nga waray gud bisan ano nga materyal nga mabibiawan hin tubig labi na adton diri naaadlawan (kay diri man magmamara). An angay buhaton amo an mga masunod:

1. An mga flower vase angay lilimpyahan makausa ha
   usa ka semana (mamaupay ngani kun mama-agsob). Kuskusa pa ngani iton sakob hiton mga biso o ano pa man nga mga surudlan (drum, plastic containers, etc.) nga binubutangan hin tubig labi na an waray takop o tahob basi matanggal an mga bunay han namok nga nadukot ha mga tagliligid. Linisan gihapon an mga plato o ano pa nga materyal nga ginagamit nga sapin han mga bubtangan (pots, vases) han tanaman.
2. Takpi an mga balde, ngan iba pa nga mga ginbibiawan hin tubig labi na kun diri dayon nagagamit o nauubos an sulod nga tubig.
3. Limpyahe gihapon an mga alulod. Tanggala an mga dahon nga nakakabara basi diri mag-biaw an tubig ha alulod.
4. Kolektaha an mga botelya, lata, plastic nga surudlan, ngan iba pa nga nagsasasarang ha natad basi diri na mabi-awan hin tubig. Puede pa ini mahibaligya. (Kun diri kamo intresado pagbaligya, kontaka la an iyo ubos nga sangkay ha numero 0921-4946612 ngan amon ini kokolektahon. Manggad na kamo makabulig hiton amon fund-raising para hiton masunod nga World Youth Day ha Sydney,
   Australia.)
5. Siguradoha daman nga waray mga kahoy nga may guho nga puede mabiawan hin tubig diin makakapanmunay an mga namok.
6. Ayaw na paghinimos hin waray na gamit nga tire hin sarakyan labi na kun waray mabubutangan nga malimyo ngan tago nga lugar nga diri hiya mabubutangan hin tubig. Kun ginagamit ini nga pagparig-on han atop, himo-i hin paagi nga diri mabi-awan hin tubig labi na kun panahon na hin tag-uran.

AN MGA SENYALES HAN DENGUE

An sakit nga dengue in mayda masunod nga mga pangilal-an:

1. Hitaas ngan diri naudong nga hiranat ha sakob hin 2 ngadto hin 5 ka adlaw. (Diri naubos han 38 degrees an temperatura).
2. Waray gana kumaon.
3. Malain an pag-abat han tiyan ngan masukasuka o nagsisinuka.
4. Nagsusuol an tiyan.
5. Maluya an lawas.
6. Nagdudugo an irong ngan mga
7. Namumulapula an panit o nagkakamaada mapula nga mga spots ha kahimo, kamot ngan sisiki, o kalawasan.

UUNAN-ON AN HISABTI NGA DILIKADO NA AN KAMUTANGAN HAN BIKTIMA

Kompirmado nga biktima o natukob hin namok nga may dengue virus an
usa nga tawo kun:

1. Gindidinugoan
2. Tigda nga pagsuol-i hin tiyan
3. Nagsisinuka
4. Maliya o makilwag
5. Apektado an panhunahuna, ngan diri nahimumurayaw
6. Maluyahon, pero madagmit it pulso
7. Nananaghom an kapanit
8. Makuri an paghinga

ANO AN ANGAY BUHATON

1. Punasan an kalawasan (sponge bath) ngan tagi hin paracetamol
2. Ayaw paghatag hin ASPIRIN kay posible magin kawsa hin pagdinugo-i o magkamay-ada maraut nga epekto ha tiyan
3. Agsob nga pagpainom hin tubig
4. Kun mahimo ayaw na paghulat han 3 ngada hin 5 ka adlaw obserbasyon, dad-a dayon ha ospital, AYAW NA PAGLANGAN.

HIN-O AN ANGAY GUMI-OS BASI MAPUYPOY AN DENGUE

An ngatanan angay magkaurosa basi mapuypoy an dengue. Tungod kay ini nga problema posible makabiktima bisan hin-o ha komunidad ngan diri la hin pipira nga tawo, an ngatanan kinahanglan makig-urosa han mga lideres han gobyerno, han singbahan, han mga organisasyon, mga institusyon, mga magkadiro-dilain nga sektor, ngan bisan ano an kamutangan ha kinabuhi. Waray dapat magkita la o mag-obserbar; ngatanan angay magpaangbit han iya mahihimo ug aktibo nga partisipasyon ha paglimpyo han kalibungan!

From the Report by Mrs. Gina Marasigan of the Provincial Malaria Control Office
Ginhubad ha Waray-waray ni Lance AC Acampado